AnoBanini

                       خلاصه مقاله
«داستانوارگي  تاريخ بيهقي» احمد رضي

تاريخ بيهقي را نمونه کامل بلاغت طبيعي زبان فارسي به شمار آورده اند. آنچه بيهقي را از سايرين متمايز کرده است دغدغه ي او براي تاثير گذاري بر مخاطب است. راز زنده بودن، جذابيت و لذت بخشي تاريخ بيهقي را بايد در اين دغدغه جستجو کرد. مخاطب انديشي وي موجب شده است تا براي ايجاد کشش از شگردهايي استفاده کند. وي ارتباطي صميمانه با مخاطب برقرار مي کند. مثلا در جاي جاي کتاب با فروتني بابت دراز گويي اش عذر خواهي مي کند. با لحني احترام آميز از افراد ياد و در باره آنان واقع بينانه و منصفانه داوري مي کند. جايي که از صحت مطلبي مطمئن نيست با ذکر وَ الله اعلم بالصّواب خود را در کنار مخاطب قرار مي دهد. 
منظور از داستانوارگي تاريخ بيهقي خيالي بودن آن نيست. بلکه وي براي خواندني تر شدن کتابش شيوه هايي را به کار برده که داستان نويسان در داستانهاي خود به کار مي برند. تا جايي که به نظر آنوبانينی مي توان کتاب او را به رماني جذاب مانند کرد. در ادبيات معاصر با استفاده از بعضي اصول مکتبهاي ادبي رئاليسم يا ناتوراليسم مي توان حوادث واقعي تاريخي را درقالب رمانهاي جذاب عرضه کرد.
عناصر داستاني در تاريخ بيهقي:
1-روايتگري(Narration): تاريخ نگاران و داستان نويسان هر دو با روايت سر و کار دارند و بخش مهمي از کشش اين متنها به چگونگي روايت در آن ها بستگي دارد. روايت را توالي ملموس حوادثي که غير تصادفي کنار هم آمده باشند تعريف کرده اند. در اين تعريف منظور از غير تصادفي بودن پذيرفتني بودن اتفاقات است. بيهقي براي پذيرفتني کردن روايتهايش از سه شيوه مستند استفاده مي کند. 1-بخشي را خود شاهد بوده 2- بخش ديگري را از زبان راوياني که از نظر او قابل اعتماد و راستگويند نقل مي کند. 3- از کتابهايي که خوانده نقل مي کند. وي از روايت گذشته نگر استفاده مي کند و فقط در يک مورد به روايت لحظه به لحظه مي پردازد. وي در روايت خود از توالي خطي استفاده نمي کند بلکه به گزينش حوادث دست مي زند و ساختاري هماهنگ و يکدست عرضه مي کند.
2-زاويه ديد (View Point): ديد گاهي است که نويسنده براي روايت حوادث ماجراها انتخاب مي کند. تاريخ بيهقي داراي زاويه ديد متغير (Shifting) و يا چندگانه (Multiple) است. به تعبير ديگر همه ي انواع زاويه ديد را دارد. ولي شيوه غالب داناي کل مفسر يا مداخله گر است. (Intrusive Omniscient) که در همه صحنه ها رفت و آمد مي کند و اظهار نظر مي کند. بنا به تحقيق آنوبانينی او در بسياري موارد هم از ديد داناي کل محدود (Limited Omniscient) و از زبان يکي از شخصيتها روايت مي کند. وي گاه از زاويه ديد نمايشي (Dramatic) يا عيني (Objective) نيز استفاده مي کند. يعني با روايت مکالمات، کردار و رفتار آنان را به خوانندگان مي شناساند.
شخصيت پردازي (Characterization): بيهقي با نشان دادن ويژگيهاي بيروني و دروني شخصيتهايي مانند احمد حسن، بوسهل، بونصر مشکان، حسنک وزير و... چهره اي زنده و ملموس از آنان براي خواننده به تصوير مي کشدشخصيت اصلي يا مرکزي (Protagonist) بخش بر جا مانده تاريخ بيهقي مسعود است. شخصيت مخالف (Antagonist) او برادرش محمد است. شخصيتهاي مقابل (Foil) که اطراف محمد گرد مي آيند کساني چون علي قريب، حسنک، امير يوسف و... که پدريانند هستند. انواع کشمکش (Conflict) ها بين او و شخصيتهاي مقابل هست. شخصيت پر تجربه و ميانه روي مانند بونصر مشکان نيز براي ايجاد تعادل تلاش مي کند که از جايگاه خاصي بر خوردار است.
شيوه هاي شخصيت پردازي: 1- شرح و توضيح مستقيم 2- از طريق اعمال آنان 3- ارائه درون شخصيتها بدون تعبير و تفسير.
شخصيتها اغلب ايستا (Static) هستند که در کل داستان شخصيت آنان تغيير نمي کند و شايد بونصر مشکان را با تسامح بتوان پويا (Dynamic) دانست که به تدريج خود را با شرايط تطبيق مي دهد و به جز حسنک که مي توان شخصيت نوعي به حسابش آورد بقيه صورت نوعي(Type) نيستند.
صحنه آرايي و فضا سازي: زمان و مکاني را که در آن داستان اتفاق مي افتد را صحنه (Setting) مي گويند. که بيهقي به نحو زيبايي آن را توصيف ميکند.
مکالمه (Dialogue): امروزه يکي از عناصر مهم داستان به نظر آنوبانينی شمرده مي شود که به داستان آهنگ (Rhythm) مناسب مي بخشد و پيرنگ (Plot) را گسترش مي دهد و درونمايه آن را نمايش مي دهد. مکالمه به طور گسترده در تاريخ بيهقي به کار گرفته شده چه دو نفره و چه چند نفره. مواردي از خود گويي و گفتار دروني هم در تاريخ بيهقي مشاهده شده است.
لحن (Tone): در ادبيات داستاني، دو نوع لحن تشخيص داده اند: 1- لحن کلي که نمودار ديدگاه نويسنده است و با کمک آن مي توان به سبک و طرز تلقي وي پي برد و رابطه تنگاتنگي با بعد عاطفي اثر دارد و در برگيرنده شيوه برخورد و آهنگ بيان نويسنده با مخاطب و اثر خويش است.  2- لحن در زبان گفتاري که نمودار شخصيتهاي داستان است و رابطه تنگاتنگ با شيوه و محيط پرورش شخصيتها دارد.
لحن کلي در بيهقي با مطالعه آرايش و گزينش واژگان، عبارات، آهنگ جملات، کاربرد صنايع ادبي و موسيقي کلام او به دست مي آيد که مجموعا نشان دهنده ي سبک است و در سراسر متن استوار و ثابت و يکدست جلوه مي کند. لحن کلي در آن بخش که به مخاطب بر مي گردد صميمانه، فروتنانه و احترام آميز و در آن بخش که به نويسنده برمي گردد جدي و قرين دقت و نکته بيني است.

تخليص و باز نويسي:anobanini
منبع:ماهنامه ادبيات داستاني، س12، ش104، آبان و آذر 85