AnoBanini

خلاصه مقاله
«چند اصطلاح حقوقي در تاريخ بيهقي» سيد حسن امين

تاريخ بيهقي يکي از منابع تاريخ حقوق ايران است و درآن اصطلاحات ديواني، نظامي، انتظامي، اداري، حقوقي و قضايي به وفور مي توان يافت. در اين مقاله از باب نمونه سه اصطلاح حقوقي و نيمه حقوقي بررسي مي شود.
مزکي و معدل
اين دو اصطلاح در داستان «افشين و بودلف» و نيز در داستان «بر دار کردن حسنک وزير» آمده است اين دو عنوان وصفي/حرفه اي، عنوان دو گروه از اصحاب دارالقضا بوده است.
مزکي، مسئول تزکيه شهود بوده است و معدل وظيفه تعديل( اثبات عدالت گواهان) بر عهده داشته است.در متون عربي، گاهي از مزکي به زکي و از معدل به عدل تعبير شده است. علي التحقيق هر دو واژه مزکي و معدل به صيغه اسم فاعل بايد خوانده شود، اما معلوم نيست چرا مرحومان علامه دهخدا، دکتر فياض، دکتر غني و دکتر معين و ... آن را به صيغه اسم مفعول خوانده اند. مناصب «مزکي» و «معدل» معرف همه مشاغل رسمي اصحاب مجلس قضا بوده و استفاده از صيغه اسم مفعول براي ارباب مناصب بي سابقه است. شاهد مشاغل مشابهب مانند معلم، محقق، مدرس، مبلغ و... است.نخستين مصححان تاريخ بيهقي(فياض و غني) به اين نکته که سمت تعديل و تزکيه شغل است توجه و التفات ننموده اند. شاهد آن که بيهقي در داستان حسنک وزير اين واژگان را به صيغه اسم فاعل خوانده است: « قضات بلخ و اشراف و علما و فقها و معدلان و مزکيان»...
واژه مزکيان نشان مي دهد که: اولا، مزکيان جمع مزکي( به صيغه اسم فاعل) يعني ترجمه «مزکون و معدلون» عربي است که کارمندان دفتري دادگاه بوده اند و در متون عربي عينا به کار رفته.دوم، سياق عبارت نشان مي دهد معدلان و مزکيان، صنفي معين و رسته اي مشخص از صاحبان مشاغل است که به طور رسمي و دائمي و کارشناسانه همه وقت، ديگران را تعديل و تزکيه مي کرده اند. فصل الخطاب را مي توان اين ابيات از ناصر خسرو را شاهد آورد:
سـائـل دانـا نـمانـد هـيـچ کـس امـروز                  سـائـل شـاه انـد خـلـق و سائل عامل
دشمن عدل اند و ضد حکمت اگر چند                   يـک سـره امـروز حـاکم اند و معدل
واژه حاکم در عصر غزنوي و سلجوقي به طور مطلق به معناي قاضي به کار مي رفته است.

جنباشيان
جنباشي به معني نيروي بسيج امروزي است. اين واژه با جنبيدن و جنبش از يک ريشه است و لذا مفهوم  بسيج و تحرک را  دارد و بايد گروههاي آماده باش نيمه نظامي/امنيتي عصر غزنوي باشد. پس جنباشي معادل بسيجي عصر ماست.
معني دوم: شايد جنباشي مضموم نباشد بلکه مفتوح باشد و از ريشه اوستاييjan به معناي زدن و کشتن. بيهقي خود کلمه جاندار را به معني سلاحدار و سلحشور استفاده کرده.
نظامي گويد:
نديم و حاجب و جاندار و دستور                  همه رفتند و خسرو ماند و شاپور
پس مي تواند بخش اول کلمه جان به معناي اسلحه و بخش دوم باشي به معناي رئيس و فرمانده باشد.

تخليص و باز نويسي:anobanini
منبع: ماهنامه حافظ، شماره 30 ، تير 85