AnoBanini

 خلاصه مقاله
«توصيف روانشناسي شخصيت بيهقي بر مبناي متن تاريخ بيهقي» مهران مرادي

منتقدان و پژوهشگران ما اظهار نظر هايشان يا دانشگاهي است يا تفسيري؛ ادبيات را با پزشکي اشتباه گرفته اند و غفکر ميکنند که جديد ترين دست يافته ها بهترين است و قديميها ديگر به درد نمي خورد. اما در اين مقاله ميخواهم رويکردي روانشناسانه به تاريخ بيهقي داشته باشم و از در وراي اثر از چهره و منش مولف پرده برداري کنم و در پي راه يافتن به درون شخصيت بيهقي هستم. اگرچه اين با استفاده از تاريخ بيهقي مشکل است.
حضور بيهقي در داستان در دو ساختار قابل طبقه بندي است:
الف) حضور آگاهانه و عامدانه
در خلال داستانها با بخشهايي مواجه مي شويم که بيهقي از زبان خود غاز سخن مي کند و در ابواب گوناگون از زبان خو.د سخن ميگويد. اين بخش اگرچه چهره بيهقي را تا حدود زيادي مشخص مي کند وي چون آگاهانه است نمي تواند از لحاظ روانشناسانه ملاک قضاوت درمورد شخصيت بيهقي واقع شود.

 

ب) حضور غير آگاهانه و غير ارادي
سراسر کتاب عرصه حضور نامرئي بيهقي است و در اين مجال به بخشي از آن پرداخته مي شود.
بسياري از آنچه بيهقي ذکر مي کند به چشم خود ديده است و ميتوان گفت بيهقي خود يکي از شخصيتهاي اين رمان طولاني است.
بيهقي در طول داستان خود ناظري ساکت و بي سر وصدا بوده و تنها مانند دوربيني به ثبت آنچه هست مي پردازد و هيچ بروز نمي دهد وليکن در کتاب خود حضوري پر رنگ و قوي دارد و آنچه را در آن سالها در خود ريخته و به زبان نياورده در خلال داستانها بيان ميکند.
اين کتاب تاريخ غزنويان نيست بلکه تاريخ غزنويان از ديدگاه بيهقي است. او در نقاط اوج داستانها خود تحت تاثير قرار گرفته و حضور مي يابد. مثلا در داستان افشين و بودلف بيهقي خود بيش از اندازه تحت تاثير داستان خود بوده است. در اين داستان در روبرو شدن افشين و احمد ابي دواد هر دو شخصيت داستان هيجان زده اند و حالات روحي نامتعادل و نامناسبي دارند و اين حالت به بيهقي هم منتقل شده. بسامد بالاي فعلها در اين داستان بريده بريده بودن و کوتاه بودن جملات، نشانگر هيجان زدگي و التهاب روحي خود بيهقي است. در پايان داستان که همه چيز به خير و خوشي تمام مي شود اين هيجان فروکش کرده و بيهقي هم به آرامشي مي رسد.
در داستان حسنک وزير که تاثير گذارترين و قوي ترين داستان از حيث ساخت و پرداخت است چهره بيهقي از همه جا بهتر روشن مي شود. در تمام کتاب شايد بيهقي هيچگاه تا اين حد اندوه زده و غم بار و شکسته دل نيست. از جملاتش بوي تاثر و تالم مي آيد. آهنگ کشدار و سنگين کلام و جملات طولاني از انساني مصيبت ديده حکايت دارد. انساني که از نااهلي زمانه به حد اعلاي انزجار و تنفر رسيده است. حال بر مبنا ياين تئوري به دنبال ويژگيهاي شخصيتي بيهقي از خلال متن مي رويم.
1-خويشتن دار ي و خود پرهيزي
الف) اگر چه بسياري بر آنند بيهقي انساني جدي و عبوس است اما علي رغم اين ظاهر خشک روحيه اي لطيف و شاعرانه دارد و متن هم از مايه هاي شعري و آهنگ دروني برخوردار است و در گلوگاههاي کلام آهنگي کاملا شاعرانه به خود مي گيرد.
تناقضي در شخصيت او مي بينيم. از يک سو ظاهر خشک و عبوس و از سويي کلام شاعرانه. اين تناقض حاکي از نوعي روحيه پرهيز کاري و خويشتن داري است.
ب) بيهقي با آوردن تمثيلهاي گوناگون و برابر قراردادن آنها با اتفاقات رخ داده به نحوي مي خواهد آنچه را که نمي تواند به خواننده صريح بگويد از تمثيل مشخص کند. مثل داستان حسنک و سپس بيان داستان عبدا... زبير و ...
ج) ذکر آيات و اشعار نشان دهنده تعامل دوسويه متن و نويسنده است و نويسنده ذهنيت پنهان شده خويش را در خلال آن مي گنجاند. آنجا که در پايان داستانها پند مي دهد و نتيجه گيري مي کند در حقيقت نظر خودش را نشان مي دهد و در بسياري از داستانها ناخشنودي اش را از اتفاقات در خلال اشعار يا نتيجه گيري ها  بيان کرده. او مانند کارگرداني که پشت دوربين است تدوين را به نحوي انجام مي دهد که خواننده به نتيجه دلخواه کارگردان برسد. تصاوير را نشان مي دهد و قضاوت را به خواننده واگذار مي کند. خود پرهيزي و محافظه کاري اش آن چنان قوي است که حتي پس از سالها نمي خواهد حرف خود را آشکار بي پرده بگويد.
براي تاييد روحيه پرهيز منشي و احتياط کاري او به شواهدي تاريخي هم اشاره مي کنيم.
بيهقي 19 سال شاگردي بونصر مشکان را کرده است. و همه جا از او به نيکي و بزرگي ياد مي کند و بسيار تحت تاثير تربيتهاي استادش بوده است. از سوي ديگر بونصر مشکان از جمله درباريان زيرک و محافظه کار دربار غزنوي است. شيوه سلوک و رفتار بونصر نيز حاکي از آينده نگري و احتياط منشي اوست.برخورد بسيار بزرگ منشانه و صبورانه و خويشتن داري  بيهقي با آنها که کتابش را به قصد ناچيز کرده اند نيز مويد اين ادعاست. بيهقي در هيچ شرايطي به عملي ناسنجيده دست نمي زند.
2- روحيه نکته سنجي و دقت نظر
بيهقي انساني است باريک بين و نکته سنج در اشراف يابي به کنه مطالب که حاکي از دقت نظر بيش از حد اوست.  چون از ابتدا قصد نوشتن تاريخ داشته به مسائل و اتفاقات توجه خاصي مبذول کرده و همواره دنبال علت وقايع بوده و مخفي ترين تصميمات هم بر او مخفي نمانده و اين روحيه ريشه يابي علت و معلولي حوادث از بارزترين وجوه شخصيتي بيهقي است.
توضيحات ريز و دقيق بيهقي از نحوه بار دادن، ايستادن و نشستن درباريان در دربار، شرح اعياد و مراسم آذين بندي شهرها و راهها، توصيف دقيق لباس افراد و... گواهي ديگر بر نکته سنجي اوست.
3- آزادگي و امانت داري
از ديگر خصال بيهقي حسن نظر نسبت به ولي نعمت است و همواره در حق آناني که در حق وي نيکويي کرده اند وفاداري و امانت داري را رعايت مي کرده است. او در ميان درباريان بيشترين ارادت را به مسعود ابراز داشته است. ارادت مخلصانه بيهقي نسبت به استادش بونصر مشکان نيز از اين مقوله است.

تخليص و باز نويسي:anobanini
منبع: ماهنامه حافظ، شماره 30 ، تير 85