AnoBanini

خلاصه مقاله
«مقايسه چهره ي اسفنديار و گشتاسب در اوستا و شاهنامه» حجت الله ربيعي

در اين جستار کوشيده ايم شباهت فراوان گشتاسپ اوستا با اسفنديار شاهنامه را نشان دهيم. شواهد اين شباهت ها در دو متن از اين قرار است:
نبرد با تورانيان و پيروزي بر ارجاسب:
در اوستا مي خوانيم که گشتاسپ در نيايشي از «درواسپ» مي خواهد که او را در برابر ارجاسپ به پيروزي رساند و اين اتفاق هم مي افتد. ولي در شاهنامه گشتاسپ از ارجاسپ شکست مي خورد و اين اسفنديار است که بر ارجاسپ پيروز مي گردد.
پيروزي بر انديمان:
در اوستا مي خوانيم که انديمان در نيايشي از آناهيتا مي خواهد که او را بر گشتاسپ پيروز سازد؛ که اين اتفاق نمي افتد و شکست مي خورد. اما در شاهنامه انديمان طي نبردي در رويين دژ توسط اسفنديار کشته مي شود.
آزاد کردن هماي و واريذ کنا (به آفريد) از دژ رويين
باز گرداننده اين دو در اوستا، گشتاسپ است و در اوستا مي خوانيم که وي در دعايي خواستار تحقق اين امر است ولي در شاهنامه نجات دهنده آن دو از رويين دژ اسفنديار است.
طرح چند ديد گاه درباره اسفنديار
ذبيح الله صفا مي گويد که چون اسفنديار پهلوان ديني زرتشتي است بعضي از کارهايي که پهلوانان ديگر، مثل گشتاسپ انجام داده اند به وي نسبت داده شده است.
برخي ديگر از صاحبنظران معتقدند مرحله دوم جنگ با ارجاسپ ساختگي است و اصالت ندارد.
اما ميان دو روايت، يکي روايت موبدان (چکامه سرايان) که گشتاسپ را پادشاهي نيرومند و دادگستر ميدانند وديگري روايت مردم که در شاهنامه منعکس شده و بر اساس آن گشتاسپ پادشاهي ستمگر، حسود، خودخواه و نيرنگ باز بود؛ فرض کنيم که روايت مردمي که در شاهنامه منعکس است اصيل باشد. در اين صورت به فرضيه هاي جديدي دست پيدا مي کنيم:
1- کردارهايي که در شاهنامه به اسفنديار نسبت داده شده در واقع از خود اسفنديار سر زده باشد ولي به دليل آنکه وي نيروي تحت امر گشتاسپ تلقي مي شد به نام گشتاسپ در اوستا ثبت شده.
2-  از آنجا که اسفنديار بر خلاف راي پادشاه دين پروري همچون گشتاسپ رفتار مي کرده يشتي در اوستا به نام او نيست.
با قبول اين فرضيه به اين نتيجه مي رسيم که اسفنديار هم شاهزاده اي سرکش بوده و هم براي به دست آوردن قدرت در جنگهاي ديني شرکت کرده؛ بنا بر اين قديسي دين پناه هم هست.

تخليص و باز نويسي:anobanini
منبع: ماهنامه چيستا، س24، ش 4،5، دي و بهمن 85