AnoBanini

خلاصه مقاله
« بيهقي و ساختار روايت» ، سينا جهانديده 

 روايت نوعي از بيان است که با عمل ، سير حوادث در زمان و با زندگي در حرکت و جنب و جوش سر و کار داشته باشد . شناخت ساختار روايت داستان يکي از مهم ترين نکته ها در پژوهش ادبي است . روايت شناسي يا نقد روايت به اين اصل متکي است که مي خواهد مناسبات و ترکيبات دروني يک اثر روايي ( مانند تحليل روايت ، شکل روايت ، راوي / تغييرات زبان شناسي در حين روايت مانند زباني و فرا زباني / سبک و برجستگي هاي نحوي در ساختار اثر) را درک کند تا به ساختار نهايي يک روايت دست يابد .
بيهقي تاريخ را مانند پاره اي از زمان مي داند که با هستي اش گره خورده است . بنا براين شناخت تلقي روايت از نظر بيهقي در حقيقت دست يافتن به هستي شناسي بيهقي است . او براي اين که چرخش زمان را نشان بدهد ناگزير از روايت است . پس هر مورخ يک راوي است .
درگيري بيهقي با زمان در حال روايت ، اثر او را از آثار تاريخي ديگر جدا کرده و آن را تبديل به يک اثر ادبي مي کند . درک خواننده فقط از لابلاي بازي هاي زبان شناسي و بلاغي نيست ، بلکه عناصر زباني و فرا زباني با درک شهودي و زبان فراتر رفته از واقعيت ، عجين است . در نتيجه ، روايت بيهقي از زمان و گذشته ،  فعالانه است نه منفعلانه .
همه کلمات تاريخ بيهقي با هستي او عجين شده است ، در نتيجه هستي مخاطب را به خود دعوت مي کند .  اين کلمات کتاب را به سمت يک رمان واقعي سوق مي دهند ، در اين رمان راوي در زمينه نيست ، هميشه در متن است .
جزئي نگري او ، جزئي نگري حسب حالي است ، بنا بر اين نمي توان به راحتي اين مساله که بيهقي اصرار در علمي کردن تاريخ دارد را پذيرفت .  او مي داند که روشش متفاوت است ، اما دنبال نشدن اين روش در قرون بعد نشان مي دهد که  هنوز اين نوع درک از تاريخ براي مورخ قرن پنجم و قرون بعدي قابل لمس نبوده است . فلسفه تاريخ از ديد بيهقي به گونه اي تقدير انديشانه است .
بيهقي بين روايت و تاريخ مرز قائل نيست . با توجه به وقايعي که بيان مي کند ، زبانش تراژيک ، حماسي يا دراماتيک مي شود . تاثير گذاري زبان او به دليل ريشه داشتن بلاغت و زبان در هستي اش است ، مورخان ديگر در اين هستي با او شريک نيستند ، در نتيجه نثر او بي تقليد مي ماند .
شعله ور بودن زبان بيهقي از جنبه اي قابل مقايسه با زبان نثر عارفانه است ، چرا که در نثر عارفانه هم واگويي هستي شناختي در کار است . مي توان گفت که او به خاطر گذشته اش به تاريخ نويسي روي مي آورد و همين امر کتابش را بين مرز تاريخ و واقعيت معلق نگاه داشته است . حسن اين کتاب در اين است که تاريخ با راوي يگانه و هم سن است .
هر مورخ در گزينش وقايع از استراتژي ويژه اي پيروي مي کند که حاصل تلقي او از نظم و معناي تاريخ است . نظم اين حوادث باز به نوع روايت وابسته است . اين روايت جهان بيني بيهقي را نمايان مي کند . مثلا شرح بيهقي از مراسم عزاداري سلطان محمود در چند جمله خلاصه مي شود در حالي که در تراژدي حسنک روايت به کندي مي گذرد .
بيهقي شکل ها و چرخش روايت را مي داند و به همين دليل تاريخ بيهقي را يکي از مهم ترين منابعي مي دانند که از شگرد هاي داستان نويسي استفاده کرده است . 

 تخليص و باز نويسي: نيره سليمي
منبع: کتاب ماه ادبيات و فلسفه ، ش 70 ، مرداد 1382 ، ص ص 70-73