AnoBanini

خلاصه مقاله
«جستاري درباره وجهه ادبي تاريخ بيهقي» عباس سلمي و قدرت قاسمي پور

تاريخ اصطلاحي است که در دو معناي کاملا متفاوت به کار برده مي شود :
1- وقايعي که سازنده گذشته نوع بشر بوده اند .
2- رواياتي که از گذشته خبر مي دهند يا آن ها را بازسازي مي کنند .
مورخ در انتخاب مواردي که براي باز آفريني گذشته به کار مي برد ، و همچنين در انتخاب موضوعي که مي خواهد آن را جستجو کند ، خواه نا خواه مقهور ارزش هاست . اين امر به اين دليل است که " حقيقت " امري وابسته است ، به قولي حقيقت نا وابسته و جود ندارد .
از آن جايي که براي بيان تاتريخ همانند ادبيات از زبان استفاده مي شود ، مي توان نتيجه گيري کرد که :
گفتار تاريخي حاصل تخيل است / از گفتار و توصيف تاريخي مورخ ،  برداشت هاي متفاوتي مي شود /  گفتار تاريخي بيانگر حقيقت عيني و ثابت نيست ، تاريخ پيوسته در حال ساخته شدن است .
اشتراک ديگر تاريخ و ادبيات تاويل پذيري آن هاست . البته اثر ادبي تاويل پذير تر است . آثار ادبي در درون يک گستره تاريخي خاص پديدار مي شوند .
بعضي از متون ادبي ما ، از اين جهت که بقايايي از فرهنگ و سنت گذشته ما هستند ارزشمندند ، هر چند هدف نويسنده آن ها ، پديد آوردن نثر ادبي نبوده است . تاريخ بيهقي از آفرينش تخيل محض به دور است ، زيرا بيهقي به توصيف حقيقت پرداخته است 
علت رويکرد به آثار ادبي ، درک و لذت زيبايي شناسي آثار ادبي است که وابسته به دو چيز است :  توانايي هاي نثر و آمادگي خواننده . ادبيات نمايشگر در هم ريختن سازمان يافتهء گفتار متداول است ، زبان را دگرگون مي کند و به گونه اي نظام يافته آن را از گفتار روزمره منحرف مي کند . آنچه تاريخ بيهقي را به يکي از مهم ترين کتاب هاي نثر ما تبديل کرده ، شکل بيان آن است ، يعني سويه زباني آن با استفاده از شگرد هاي خاص ، بعدي زيبايي شناسي پيدا کرده است .
در حوزه ادبيات ، محتوا و صورت با همديگر امتزاج پيدا مي کنند ، هر چه صورت اثر بهتر ارائه شده باشد ، باعث جذابيت بيشتر محتوا خواهد شد  و هر چه محتوا به احساسات عمومي نزديک تر باشد ، رويکرد به سمت صورت بيشتر خواهد بود . بيان ماده خام تاريخ به اين صورت نوعي هنجار شکني و آشنايي زدايي است . بيهقي نشان داده است که تاريخ مي تواند به شکل ادبي تبديل شود .
با نگاهي گذرا به تاريخ بيهقي ، به اين امر پي مي بريم که اين نويسنده به مانند ديگر نويسندگان مانند سعد الدين وراويني در مرزبان نامه و عطاملک جويني در تاريخ جهانگشا دست به سجع پردازي و آوردن مترادفات و متضاد ها  و تشبيهات و استعارات مکررنزده است ؛ بلکه حوزه خلاقيت نويسنده در ساحت جملات و طرز کاربرد خاص واژگان ويژه و نيز بيان زنده و پوياي جملات و عدم کلي گويي و توصيف گري به صورت نقل وقايع جزء به جزء ، عدم گرايش مفرط به علم بيان و  توجه بيشتر به شگرد هاي علم معاني بوده است .


 تخليص و باز نويسي: نيره سليمي
منبع: مجله دانشکده ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي مشهد ، ش مسلسل 138-139، سال 1381 ، ص ص 429-446