AnoBanini

خلاصه مقاله
« تاريخ نگاري بيهقي» عباس زرياب خويي

بيهقي حس يا احساس تاريخي داشته است وعلاقه به دانستن تاريخ و ضبط آن انگيزه اصلي او براي تاريخ نگاري بوده نه دستور سلطان يا  به اميد صله اميري . او نوشتن تاريخ معاصر خود را  براي کسي که به جزئيات آن واقف باشد واجب مي داند . در ضمن خودش نير از خواندن تواريخ گذشته لذت مي برده ونويسندگان  آن ها را مي ستوده است .
تاريخ در نظر او تسلسل حوادث مهم انساني است و همچنانکه حوادث ناگسستني است انسان بايد با ثبت اين حوادث آن ها را براي آيندگان حفظ کند . در زمان نوشتن کتاب ، هر گاه مطلب تازه اي را پيدا مي کرد وارد تاريخ خود مي نمود .
او معتقد است که بسياري از تاريخ نويسان گذشته تاريخ را به نفع پادشاهان تحريف کرده اند و به همين دليل خودش حقيقت را مي نويسد و ضعف هاي مسعود را ، هرچند با اغماض ، نشان مي دهد .
او براي دريافت حقيقيت تاريخ از منابع کتبي (کتاب هاي معتبر ) يا شفاهي ( گفتار افراد مورد اعتماد ) به علاوه استدلال و استنباط خودش استفاده مي کند . تاريخ خود را از سال 409 شروع مي کند ،يعني همان جايي که محمود وراق کتاب خود را به پايان رسانده ، زيرا هدف بيهقي نقل گفتار ديگران براي اضافه کردن حجم کتاب نبوده است .
بيهقي فقط احوال پادشاهان را ذکر نمي کند ، بلکه به نقل احوال بزرگان نيز مي پردازد . ظاهرا در زمان او نقل جزئيات را اقاصيص مي خوانده اند وآن را سزاوار تاريخ نمي دانستند ، اما بيهقي با اين عقيده مخالف است .  از امتيازات او توصيف ظاهر و درون اشخاص است که در مشرق زمين نادر است .
بيهقي هر چند گاه گاهي اشعاري در پند و اندرز مي آورد ، اما افکار عارفانه ندارد ، زيرا از نظر صوفي و عارف جهان و بشر بي مقدار تر از آن است که برايش تاريخ بنويسند . از اين جهت شبيه فردوسي است .
بيهقي برخلاف تاريخ نگاران گذشته که فقط حوادث را شرح مي دهند ، انديشه ها و احساساتي که پديد آورنده  و محرک اين حوادث بوده را نيز بيان مي کند . مانند : حرص و جاه طلبي و شهوت راني و کينه توزي و انتقام جوئي و ...
تاريخ سازان بيهقي مانند مسعود و ... معتقد به جبر علّي نيستند ، به همين دليل راي مي زنند و تدبير مي کنند اما بيهقي مانند هر مسلمان اشعري مذهب معتقد به قضا و مشيت الهي است ، با اين وجود نسبت دادن حوادث را به حرکات نجوم وسيارات نادرست مي داند  و مي گويد : " هرکس آن را از کواکب و بروج داند آفريدگار را از ميانه بردارد و معتزلي و زنديقي و دهري باشد جاي او دوزخ بود . "

 تخليص و باز نويسي: نيره سليمي
منبع: مجله دانشکده ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي مشهد ، شماره چهارم ، سال هفتم ، شماره مسلسل 28 ، زمستان 1350  ، ص ص 760-771