AnoBanini

خلاصه مقاله
" اومانيسم ايراني" ، عبدالحسين فرزاد

جنبش شعوبيه ، خيزشي خرد گرايانه بود که با استفاده از آيه قرآن براي تقويت روحيه خرد ورزي به وجود آمد . در آن زمان بعضي از اعراب قريش حديث جعلي " الخلافه في القريش " را به پيامبر نسبت داده و به اين وسيله قدرت را حفظ مي کردند . به طوري که همه خلفاي راشدين ، اموي و عباسي از قريش بودند .
در روزگار ما نيز ، سرمايه داري در پي آن است که با شعار هاي عرفاني ، به صورت آگاهانه بعد خرد گرايي تمدن امروز را (به ويژه در ذهن شرقي ها ) به دست فراموشي بسپارد . يکي از شگرد هاي آنان اين است که فقر را به رسميت مي شناسند و آن را جوهر مي دانند نه عرض ، و معمولا آن را به صورت مشيت الهي به مردم مي قبولانند . در حالي که اين طرز فکر با اسلام حقيقي در تضاد است و  در احاديث پيامبر آمده : فقر به کفر مي انجامد .
استعمار گران غربي از سال ها پيش در پي آن بوده اند که با مطالعه ادبيات ، دين و فرهنگ ما ، به صورت انحرافي ، خصايل و رسومي که قبلا رها کرده ايم را دوباره روا ج دهند . آنچه به نام شرق شناسي مشهور است ، در واقع نوعي سبک غربي در رابطه با ايجاد سلطه و اقتدار بر شرق است ، به صورتي که در بعضي از تحقيقات اروپائيان ، قوم گرايي آشکار است .
پژوهشگران غربي کمتر به فردوسي پرداخته اند در حالي که شاعران درجه چند عارف و صوفي ما را کاملا مورد بررسي قرار داده اند ، زيرا حماسه ، در حقيقت جدال با تقديراست ، فردوسي سرشت به تمامي توانمند بودن را به خواننده القا مي کند ، بنا بر اين براي استعمارگر ، حماسه جاذبه ندارد زيرا او به عنصري نياز دارد که جبرگرايي و تقدير پذيري و ضديت با رئاليسم و عقل گرايي را در جامعه تحت سلطه خود رواج دهد .
بدون ترديد ، شاهنامه يکي از بزرگترين آثاري است که در حوزه فرهنگ ملي کشوري تدوين شده است . بي اعتنايي به شاهنامه نشانه دشمني با فارسي زبانان نيست ، بلکه نخست بيانگر درونمايه ذهني کسي است که شناخت درستي از انسان ندارد و يا دست کم تعريفي که امپرياليزم در تفکر خود از انسان دارد ناتمام و يک سويه است ، زيرا کساني که به انکار آثار ملي و فرهنگي ملل بر مي خيزند ، رويکرد هايي جزم گرا و تماميت خواه دارند . بنا براين ، از شيوه برخورد افراد با چنين آثاري دانسته مي شود که معمولا مسائل سياسي در پشت آن رويکرد نهفته است . به ويژه وقتي دقت مي کنيم مي بينيم شاهنامه کتابي بوده که از آغاز اهميت سياسي داشته و رفتار نسبت به آن و مولفش سياسي بوده است . ( برخورد محمود غزنوي ) .
شعوبيه زبان عربي را به عنوان زبان را بط برگزيده بودند در حالي که فردوسي شاهنامه را به فارسي سرود ، زيرا از ملتي دفاع مي کرد که بيهوده تحقير شده بود ، عرب ها به جاي اسلامي کردن ملل شکست خورده ، در پي عربي کردن آنان بودند . فردوسي به زبان فارسي اثري جاويدان پديد مي آورد و در حقيقت يک اصل زبان شناسي امروز را ثابت مي کند : همه زبان ها کامل هستند .  بدين گونه ، پارسي دري به  يکي از مهم ترين عوامل پايداري فرهنگي ايرانيان  تبديل مي شود .
روزگار فردوسي دوره خرد ورزي ايرانيان است ، بنابر اين او کتابش را با ستايش خداوند و خرد آغاز مي کند .
چيزي که شاهنامه را نسبت به ساير حماسه هاي جهان برتر جلوه  مي دهد ، بعد انساني آن است که بر ساير ابعاد آن غلبه دارد . ( گفتگوي مزدک با شاه درباره عدالت ) .
اخوان الصفا نيز گروهي ديگر از ايرانيان بودند که رسايل آنان بيانگر تفکرات اومانيستي آن هاست . هدف اصلي آنان ، وادار کردن مردم به خردگرايي و  بينش علمي و ارائه دادن تعريفي جديد از انساني آزاد بود . آنان در رسايل خود به نوعي اهداف سياسي را نيز دنبال مي کردند . در بخش آراء و ديانات در رسايلشان ، مذاهب را به چهار بخش : روحاني ، فلسفي ، علمي و خرافي تقسيم کرده و در پي آن بوده اند که نوعي يگانگي ميان دين و فلسفه به وجود آورند . نگرش آنان به کليت دين بوده ، يعني همه اديان را يکي مي ديدند و  به بيان خودشان ،  ديني را بنياد مي نهند که متشکل از همه اديان و بالاتر از همه اديان باشد .
ابن مقفع يکي ديگر از ايرانياني ست که تفکرات اومانيستي داشت . کليله و دمنه گنجينه اي از فلسفه اجتماعي و اخلاقي است که با ارائه براهين عقلي  به زبان داستان به اثبات رويکرد هاي خرد گرايانه مي پردازد . ابن مقفع براي ترجمه اين کتاب ، نثر عربي را به صورت ساده و روان برگزيد تا مطالب کتاب براي همگان قابل فهم باشد . اين حرکت او باعث بدبيني حکومت شد و او را به اتهام پيروي از مذهب ماني کشتند ، زيرا او از پيشتازان حرکتي بود که مي خواست با تکيه بر فلسفه و علوم ، ملتي جديد با سازمان هاي اجتماعي و سياسي جديد بنياد نهد .  انتشار آراي او را بعد ها در آثار شيعيان انقلابي و اسماعيليان و هنرمنداني مانند متنبي ، ابوالعلاي معري ، اخوان الصفا و ...مي بينيم .
اين مقفع در جاي ديگري از آثارش ، يک مصلح اجتماعي است که معتقد است قدرت (حکومت ) همواره بيمار است و ناچار ، بايد پيوسته اصلاح شود .  

تخليص و باز نويسي: نيره سليمي
منبع: شوکران، شماره دوم ، سال اول ، تير و مرداد 1381، صص 19- 22