AnoBanini

سده جشن ملوک نامدار است
                                             ز افريدون و از جم يادگار است (عنصري)

جشن سده (جشن آتش) بعد از جشن نوروز و جشن مهرگان مهمترین جشن ایرانیان بوده است. این جشن که آن را یادگار اردشیر بابکان دانسته اند، در دهمین روز از بهمن ماه برگزار می شده و با مراسم خاص و بسیار جالبی همراه بوده است. بیرونی می گوید که در این جشن مردم آتش های بزرگی بر پای می کرده اند و به خوردن و آشامیدن و شادی می پرداختند.
در مورد پیدایش این جشن هم نظرات مختلفی ابراز شده است. از جمله اینکه گفته اند چون از این روز تا نوروز 50 روز و 50 شب و جمعاً صد شب و روز بوده، آن را به نام سده نامیده اند.

وينک بيامده است به پنجاه روز پيش
                                                     جشن سده طلايه ي نوروز و نو بهار (منوچهري)

روایت دیگر این است که در این روز، شمار فرزندان پدر نخستین بشر به صد نفر رسیده است. روایت دیگر مربوط به داستان ضحاک ماردوش است که می گوید چون این پادشاه اهریمنی برای غذا دادن به مارهای روی دوشش جوانان را کشته و از مغز آن جوانان به مارها خورش می داده است، وزیر او ارماییل، که شخصی نیک سیرت بود، هر شب یکی از دو جوان قربانی را آزاد می کرده و پنهانی به کوه دماوند می فرستاد. در ماجرای پیروزی فریدون بر ضحاک، شمار این افراد به صد نفر رسیده بود. ارماییل ماجرا را به فریدون گفت و چون فریدون باور نمی کرد هر یک از آنان آتشی افروخت. فریدون شگفت زده شده و وی را ستود و از آن پس این روز را جشن گرفتند.
اما در مشهور ترین روایت پیدایش آتش را به این روز نسبت می دهند. بنا بر این روایت که در شاهنامه فردوسی هم به آن اشاره شده است؛ هوشنگ، پادشاه پیشدادی در این روز به طور اتفاقی آتش را کشف کرد و مردم از آن پس این روز را جشن گرفتند و بسیار شادمانی کردند.

يکي جشن کرد آن شب و باده خَورد
                                                          سده نام آن جشن فرخنده کرد
ز هوشنگ ماند اين ســـــــده يادگار
                                                          بسي باد چون او دگر شهريار (شاهنامه فردوسي)

این جشن از جمله جشن هایی بوده که به همراه نوروز و مهرگان به ایران پس از اسلام نیز رسیده و قرنها گرامی داشته می شده است. این جشن در دربار خلفای عباسی و پادشاه هم دوره و پس از آنها با شکوه بسیار برگزار می شده و دست کم تا زمان حمله مغول اهمیت و شکوه خود را حفظ کرده بوده است.
امروزه جشن سده (10 بهمن) در میان زرتشتیان با همان شکوه گذشته گرامی داشته می شود و این روز برای زرتشتیان تعطیل رسمی است. در اين روز زرتشتيان به آتشکده ها مي روند و به نيايش و اجراي مراسمي خاص مي پردازند.

برفتند يکسر به آتــــــــــــــــشکده
                                                       به ايوان نوروز و جشن سده (شاهنامه فردوسي)

مراسم این جشن در تهران در محلی به نام کوشک ورجاوند برگزار می شود و در آن موبدان با همراهی گروه نوازندگان دهل و سرنا و همچنین زنان گل افشان (با لباسهای محلی) تل بزرگی از هیزم را که جمع آوری شده آتش می زنند و به خوردن میوه و شیرینی و شادمانی می پردازند.

منابع:
anobanini
فارسنامه ابن بلخی
التفهیم؛ قانون مسعودی و آثار الباقیه. هر سه از ابوریحان بیرونی
لغتنامه دهخدا
آیین ها و جشنهای کهن در ایران امروز؛ محمود روح الامینی
جشن های ایرانیان؛ عسکر بهرامی
جشن های ملی ایرانیان؛ ذبیح الله صفا
ديوان اشعار، عنصري
ديوان اشعار، منوچهري دامغاني
شاهنامه فردوسي