کرمان: مجموعه گنج علی خان (حمام، بازار، مسجد، مدرسه و ضرابخانه)

 ایران‌شناسی: استان کرمان: کرمان  

  مجموعه گنج علی خان (حمام، بازار، مسجد، مدرسه و ضرابخانه)  

مجموعه گنجعليخان کرمان، مجموعه عام المنفعه اي است که همزمان با شکوفايي اقتصاد عصر صفوي در سالهاي 1007 تا 1029 هجري قمري به سعي "گنجعليخان" حاکم وقت کرمان ساخته شد و به همت پسرش "عليمردان خان" تکميل گرديده است. اين مجموعه هنوز هم مرکزيت خود را در هسته شهر حفظ کرده و از شاهکارهاي معماري و مجموعه اي عالي از آثار باشکوه دوره صفويه محســــوب مي شود. در بناي آن از وجـــود هنرمنداني چون "سلطان محمد معمار يزدي" و "عليرضا عباسي" خطاط مشهور، استفاده شده است.
اين مجموعه شامل ميداني است که مرکز تجمع مردم، برگزاري مراسم جشن و عزا، ابلاغ اعلانات حکومتي، معرکه گيري مرشدان و شعبده بازان بوده است. اين محوطه به ابعاد 50 × 100 متر و به مساحت 500 متر مربع مي باشد که سه طرف آن بازارهاي زيباي مسقف قراردارد و در طرف ديگر آن حجره هاي تجاري واقع شده اند. ضرابخانه در شمال، حمام در جنوب، کاروانسرا يا مدرسه و مسجد در شرق، آب انبار در غرب و دو چهارسوق زيبا در شمال غرب و جنوب غرب ميدان قرار گرفته اند.
دروازه شرقي ميدان گنجعليخان به بازار بــزرگ گشوده مي شود که روبروي آن حمام گنجعليخان که به "حمام خان" معروف است، قرار دارد. اين حمام که تا نيم قرن پيش داير بوده، يکي از زيباترين و قديمي ترين حمام هاي ايران است که در اوايل قرن يازدهم هجري قمري به فرمان "گنجعليخان" ساخته شده و با نام موزه مردم شناسي، پرجاذبه ترين نقطه توريستي شهر کرمان محسوب مي شود.


حمام گنج علی خان؛ کرمان؛ عکس از آنوبانینی
حمام گنجعلی خان؛ کرمان


مرمت اين حمام از سال 1347 آغاز گرديد و پس از تعميرات لازم و تغييراتي که در آن داده شد به گنجينه مردم شناسي گنجعليخان تبديل گرديد و درحال حاضر با حدود 1000 متر مربع، فضايي کم نظير را به معرض نمايش مي گذارد.


حمام گنج علی خان؛ کرمان؛ عکس از آنوبانینی
حمام گنج علی خان؛ کرمان


دراين موزه ديدني به کمک مجسمه هاي مومي بسيار زيبا و اشياء و وسايل گوناگون، آداب و سنن اصيل و گاه فراموش شده به نمايش گذاشته شده است. براي ديدار از گنجينه به ياد ماندني مردم شناسي گنجعليخان از نظر آنوبانینی بايد از سردر زيباي آن شروع کرد. جايي که آجرهاي ساده و نيلي، حاشيه اي از سنگ مرمر، نقاشيهاي زيباي سردر و مقرنس بندي زيبا نماي بيروني سردر حمام را در جلوه اي زيبا و با شکوه به نمايش مي گذارد و هر رهگذري را به درون فرا مي خواند. بر سردر حمام که بخشي از نقاشيهاي عهد صفوي آن به تازگي مرمت شده، کتيبه شعري به خط نستعليق بر سنگ مرمر حک شده که مصرع آخر آن سال اتمام بنا را با تبديل به حروف ابجد نشان مي دهد.

"کسي نداده نشان در جهان چنين حمام" سال 1020 هجري قمري

سردر حمام چنان زيباست که هماهنگي کامل خود را با بازار پرشکوه و ديگر بناهاي مجموعه گنجعليخان به تمام معنا حفظ کرده. بر سقف پرشکوه سردر و در ميان نقاشي هاي زيباي آن نام "استاد سلطان محمد معمار يزدي" که طراح و معمار همه بناهاي گنجعليخان است به چشم مي خورد.


سنگ زمان؛ حمام گنجعلی خان؛ کرمان؛ عکس از آنوبانینی
سنگ زمان؛ حمام گنجعلی خان؛ کرمان


اين حمام مجموعه اي از تلفيق هنرمعماري و کاربرد مصالح گوناگون با فضاي مناسب است. در اين حمام همه فضاها به بلوري تراش خورده مي مانند و همچون جواهري نفيس جلوه مي کنند. نور فضاهاي حمام به طريقي استاندارد از سقف تهيه شده، به نحوي که نورگيرها معمولا در مرکـــز يا دورادور سقف ها جاي گرفته اند و کاملا با هندسه سقف هماهنگي پيداکرده اند. اين حمام بنايي است بديع با کاشي کاري ها، نقاشي ها، گچ بري ها، مقرنس کاري ها، حجاري ها و کاربندي هاي زيبا.
حمام گنجعليخان از چند بخش کلي: سردر ورودي، رختکن، گرمخانه، حاکم نشين و نظافت خانه تشکيل گرديده است.


بخشی دیگر از حمام گنجعلی خان؛ کرمان؛ عکس از آنوبانینی
بخشی دیگر از حمام گنجعلی خان؛ کرمان


سردر ورودي داراي طاق نسبتا بلند با تزئين مقرنس بالا بلند و نقاشيهاي زيباي روي آن که تنها قسمت مرکزي نقاشي آن باقي مانده و بر روي ساير قسمتها حدود 70 سال پيش "ميرزا شکرا..." نقاشي نموده. نقاشي روي سردر ورودي حمام، تصوير شيطان است که عمــل استاد "محمد معماريــــزدي" است. مجسمه هاي جالب توجه آن درحالت هاي مختلف در سربينه و گرمخانه نمايش داده شده است.


حمام گنج علی خان؛ کرمان؛ عکس از مصطفی معراجی

حمام گنج علی خان؛ کرمان؛ عکس از مصطفی معراجی
حمام گنج علی خان؛ کرمان؛ عکس از مصطفی معراجی


رختکن
از 6 غرفه مجزا که متعلق به اقشار مختلف جامعه روزگار خود بودند، تشکيل شده و نور آن از طريق سقف نسبتا بلندي تامين مي شود.


گرمخانه
بعد از رختکن و در دو جهت جنوب از طريق راهرويي به هشتي رسيده و سپس با پيچ و خمهاي حساب شده که مانع از خروج هواي گرم و نيز مانع از ديد عموم باشد، به گرمخانه مي رسيم. در قسمت شرق و غرب گرمخانه دو سنگ يکپارچه مرمر سرخ رنگ به شکل محراب نصب گرديده که علاوه بر تامين نور و فضا، طلوع و غروب آفتاب و زمان تقریبی را نشان مي دهد.

خزينه
داراي دو قسمت آب سرد و گرم بوده و در کف آن دو ديگ مسين بزرگ نصب گرديده که گرماي آن از طريق تون يا "گلخن" که در زير خزينه قرار گرفته تامین می شده است. حرارت لازم به وسيله سوزاندن بوته هاي بياباني ایجاد می گردیده.
آب حمام از طريق قنات "شهرآباد" تامين و تا سال 1316 داير بوده است. روش کانال کشي و آبرساني فواره ها بسيار دقيق و بر اصول هندسي حساب شده بسيار جالب توجه مي باشد.
دیگر بناهای مجموعه گنجعلیخان عبارتند از:


چهارسوق
چهارسوق بزرگ گنجعليخان محل تقاطع بازارهاي شمالي، جنوبي و شرقي-غربي است. نماي داخلي آن پس از بازسازي سقف فرو ريخته توسط ميرزا شکرا... که با نقاشيهاي رنگ و روغن در دوره قاجاريه تزئين شده، پوشش و چهره مردم اين دوره را به نمايش مي گذارد. سقف چهارسوق، بلندترين و بزرگترين سقف بازار به شمار مي آيد و به سبک باشکوهي بنا شده است. چهارسوق مسگري نيز در گوشه شمال غربي ميدان واقع شده، بازارهاي مسگري غربي و شمال ميدان را به هم پيوند مي دهد.


بازار گنجعليخان
بازارهاي گنجعليخان نشاني از ميراث اقتصادي اجداد چهارصد سال قبل ما مي باشد که جايگاه پيوند مشتري و مغازه دار شهري و روستايي، بالاشهري و پائين شهري و خريدار و فروشنده مي باشد و از ديرباز قدرتي شکست ناپذير، عليه سلاطين جبار بوده است. صداي پاي رهگذران، گفتگوي مشتريان و فروشندگان و صداي چکش مسگران، همچون نواي دلنشين موسيقي، نوازشگر گوش هر شنونده مشتاقي است که آرزوي سفر به عصر شکوفاي صفوي را دارد. زيرا هنوز هم ادويه و سوغاتي هاي عصر صفوي نظير پسته، حنا، زيره، کتيرا، قاووت، قالي و... در آن يافت مي شود. اين بازار هم از نظر کالبد و هم از نظر کارکرد سرآمد همه بازارهاي کرمان مي باشد و در تلفيقي بي نظير با ساير عناصر اين مجموعه، نمونه کاملي از "معماري ارگانیک" را به نمايش مي گذارد.

مدرسه
اين بنا در سال 1007 هجري قمري، در شرق ميدان به ابعاد 23 × 5/31 متر (با 725 متر مربع زيربنا) در دو طبقه ساخته شده. کتيبه هاي آن به خط استاد عليرضا عباسي، خطاط مشهور عصر صفوي نوشته شده است. کاشيکاري نماي داخلي و بيروني مدرسه از نوع معرق و معقلي است و کاربنديهاي زيبا، مقرض بنديهاي منقوش، گچبريها و نقاشيهاي ديدني، مکمل تزئينات آن مي باشد.
وجود حجره هايي به سبک مدارس مذهبي، سبک معماري، کتيبه سنگي وقف نامه و وجود يک قاب کاشيکاري در ضلع شرقي مدرسه که بر روي آن حديث شريف "انامدينه العلم و علي بابها" نقش بسته است و نيز اسماء متبرکه و آيات قرآني موجود در اين بنا، حکايت از مدرسه بودن آن، در گذشته دارد.


مسجد (سال 1007 هجري قمري)
"مسجد يا نمازخانه گنجعليخان" در شمال شرقي ميدان و همجوار با مدرسه، قرار گرفته است. فضاي داخلي اين مسجد کوچک به ابعاد 25/5 × 5 متر و مساحت 5/27 متر مربع مي باشد. اين مسجد گنجينه اي از تزئينات معماري اسلامي دوره صفوي، نظير گچبري، کاشيکاري، خطاطي، مقــرنس کاري، کاربندي، حجاري و نقاشيهاي زيبا مي باشد. کتيبه پاکار سقف به خط "شهاب الدين کرمانی"، خطاط عصر صفوي است که سوره مبارکه جمعه را با يک رنگ (خط و زمينه) نگاشته است.


ضرابخانه
اين گنجينه ديدني در شمال ميدان واقع شده، بادگير زيباي مجموعه ابراهيم خان بر بالاي آن از داخل ميدان، قابل ديدن است. نماي داخلي اين بنا، با گنبدي بزرگ و هشت ضلعي، شامل چهار ايوان و سه اتاق در گوشه ها است. اين مکان در گذشته محل ضرب سکه هاي رايج بوده و اکنون به گنجينه سکه تبديل شده است. از خاکبرداري کف آن، سکه هاي صفوي و قديمي به دســــت آمده که کارکرد آن را تائيد مي کند.
آب انبار عليمردان خان (1029 هجري قمري)
آب انبار در غرب ميدان واقع شده و از طريق پلکاني سنگن به پائين (پاي آب) راه دارد. طول مخزن 5/19، عرض آن 10 و ارتفاع آن 9 متر مي باشد و با حجم 2000 متر مکعب قادر به تامين آب مصرفي بخشي از شهر بوده مخزن از طریق آب قنات پر مي شده است. سردر اين بنا داراي مقرنس زيباي منقوش و کتيبه هاي سنگي حکاکي شده آن به خط نستعليق مي باشد.
همه این بنا ها شاهکار هایی هستند که بخشی از تاریخ این مرز و بوم را در خود جای داده اند و باید مورد توجه هر ایرانگردی قرار گیرد.

منابع:
anobanini
Kermanmiras (dot) org

  شهرهای استان کرمان  

  لیست استانها