خراسان جنوبی

ایران‌شناسی: استان خراسان جنوبی

قائنات

شهرستان قائنات شمالی ترين شهرستان استان خراسان جنوبی می‌‌باشد. این شهرستان از شمال به خواف و گناباد، از غرب به فردوس و از جنوب به بیرجند محدود شده و از جانب شرق مرزی به طول تقریبی ۱۳۰ کیلومتر با کشور افغانستان دارد. مساحت این شهرستان بالغ بر ۱۷٬۷۲۲ کیلومتر مربع می‌باشد. مرکز این شهرستان شهر قائن بوده و براساس آخرین تقسیمات کشوری مشتمل بر ۵ بخش و ۱۳ دهستان بوده و ۳۷۳ روستا و ۱۲۹۳ آبادی خالی از سکنه دارد. رشته کوه قهستان در غرب و شاسکوه و آهنگران در شرق آن سر به آسمان سوده و بلندترین قله منطقه کمر سرخ با ۲۸۴۲ متر در نیم بلوک و پست ترین نقطه با ۶۱۰ متر در پترگان قرار دارد.
مراتع قائن از نوع متوسط است و در آن گیاهان دارویی گوناگون، جنگلهای تنگ، پسته کوهی، بنه، قیچ و بادامشک دیده می‌شود. در شهرستان قائن خصوصاً در منطقه شکار ممنوع شاسکوه، قریب به ۵۹ گونه پرنده ، ۲۵ نوع پستاندار و ۱۷ گونه از خزندگان و دوزیستان منحصر به فرد زندگی می‌کنند. در این خطه، رودخانه های با اهمیتی همچون رود شور، رود مرادنشاه، رود بیهود، افین و آهنگران جریان دارند. گندم، جو، چغندر، پسته و خصوصاً زعفران و زرشک از محصولات کشاورزی این شهرستان می‌باشند.
چنانچه تذکره نویسان و مورخان نقل کرده اند منطقه قائنات با تاریخی سی هزار ساله یکی از اولین خاستگاه های تمدن خراسان است. فخرالاسلام پیدایش قائن را به عصر قابیل پسر آدم نسبت داده و در فرهنگ دهخدا بنای اولیه شهر قائن به سام بن نریمان و در احیاء الملوک به کی لهراسب پدر گشتاسب منسوب شده است این سخنان اگر چه از اعتباری علمی برخوردار نیستند اما بازگو کننده قدمتی هستند که چون غباری از روزگاران دور بر سنگ سنگ این شهر نشسته اند در سفرنامه ی سرپرسی سایکس آمده در 328 قبل از میلاد 13 هزار نفر از مدافعان شهر قائن به مقابله با لشکر انبوه اسکندر در آمدند. دکتر بلووگلدسمید اعتقاد دارد که قلعه کوه قائن در عهد هخامنشیان همان کاخ سلاطین قهستان یا آرتاگوانا بوده است. قائن در عصر زمانداران ساسانیان نیز از مراکز مهم قدرت و از معدود شهرهای استراتژیک ایران به شمار می آمده است. مورخان بسیاری در کتب خویش از قائنات نام برده اند. اصطخری از قائن به عنوان مرکز قهستان نام برده و مذهب آن خطه را شیعه ذکر کرده و جیهانی در 375 هجری از سه دروازه شهر به اسامی درکون، درکلاوج و درزقان استخر نام برده است. ناصر خسرو قبادیانی در سال 440 وارد قائنات شده و قائن را چنین توصیف نموده:
"قائن شهری بزرگ و حصین و گرد آن خندقی و مسجد آدینه به شهر اندر است و آنجا که مقصوره است تاقی عظیم و بزرگ است که در خراسان از آن بزرگتر ندیدم".
مارکوپولوی ونیزی هوای قائن را در نهایت اعتدال دانسته و یاقوت حموی و عبدالله محمد بن احمد مقدسی آنجا را بندر خراسان و خزانه کرمان معرفی کرده اند. قائن در جریان تندباد ایلغارهای تاریخی صدمه چندانی ندیده است و چنانکه نقل شده در 773 هجری امیرتیمور در حوالی قائن اردو زد، لیکن به فضل و درایت حاکم شهر بدون جنگ و خونریزی از کنار آن گذشت. در عصر صفویه نیز به سال 1002 هجری شاه عباس صفوی از قائن دیدن نمود و سالها بعد در زمان سلسله زندیه هنگامی که لطفعلی خان زند از کرمان گریخت و به قائن آمد در آنجا از وی پذیرائی شد. قائنیان در بازگشت نیز تعدادی سوار جهت جنگ با آقامحمد خان قاجار در اختیار وی قرار دادند. من حیث المجموع تاریخی و حوادث تاریخی قائن چنان گسترده و بسیط است که در این مختصر نمی گنجد. در پایان به سخن دکتر ژوزف انگلیسی اکتفا می کنیم که قائن را از مناطق آباد خراسان و قرار گاه مردان دلیری می دانسته که از راه شمشیر زنی و کمان کشی روزگار گذرانده اند.

منابع:
fa (dot) wikipedia (dot) org
beihoodcity (dot) persianblog (dot) ir