کردستان

ایران‌شناسی: استان کردستان

استان کردستان

استان كردستان با مساحت 28 هزار كیلومتر مربع؛ در غرب ایران و از شمال به استان های آذربایجان غربی و زنجان، از جنوب به استان كرمانشاه، از شرق به استان های همدان و زنجان و از شرق به كشور عراق محدود است. این استان دارای 9 شهرستان، 23 شهر، 26 بخش و 83 دهستان می باشد. بانه، بیجار، سقز، سنندج، دیواندره، كامیاران، قروه، مریوان و سروآباد از مهمترین شهرهای استان کردستان هستند.

نقشه تقسیمات استان کردستان؛ عکس از سازمان نقشه برداری کشور

مردمان كرد، آریایی نژاد هستند كه چندین هزار سال قبل از میلاد به این منطقه مهاجرت كرده اند. تاریخ اقوام كرد تا قبل از اسلام چندان روشن نیست. در اسناد سومری و بابلی و اكدی و آشوری نام اقوامی دیده می شود كه شباهت به كلمه كرد دارد، ولی از همه نزدیكتر چه از لحاظ زبان شناسی و چه از نظر جغرافیایی و چه از نظر توصیفی، نام قومی است به نام "كردوخوی" كه در كتاب "سفر جنگی" گزنفون ذكر شده است. این قوم در كوه ها و دره های میان عراق و ارمنستان و مخصوصا در محلی كه امروزه "زخو" نامیده می شود و در شصت كیلومتری شمال غربی موصل در عراق قرار دارد، ساكن بوده اند. "پولیبیوس" (200-120 ق. م.) نیز از اقوامی كه در قسمت هایی از آذربایجان كنونی زندگی می كردند و به نام "كورتییوی" یا "كورتیای" خوانده می شدند، یاد می كند. "استرابون" و "لیوی" می گویند كه این اقوام در فارس نیز ساكن بوده اند. چنانكه در زمان ساسانیان و اوایل اسلام چادرنشینان كوهستان های فارس را كرد می خواندند. اگر تاریخ اقوام كرد در پیش از اسلام تاریك و مبهم است، تاریخ آنان در پس از اسلام در پرتو تالیفات مورخان تا اندازه ای روشنتر است، ولی در این دوره هم، چون از كرد به طور فرعی و ثانوی -ضمن اخبار ممالك اسلامی- سخن به میان آمده، درباره تاریخ این قوم به طور اساسی و مستمر مطلب كاملی نوشته نشده است و فقط در دوره صفوی نخستین كتاب مهم درباره قوم كرد به زبان فارسی تدوین شده كه همان "شرفنامه بدلیسی" است.

طبیعت زیبا و دیدنی استان کردستان؛ عکس از علی مجدفر

شاه اسماعیل اول -مؤسس سلسله صفویه- به علت این كه كردها پیرو مذهب تسنن بودند، چندان روابط حسنه ای با آنها نداشت. در مقابل، سلاطین عثمانی در تقویت هرچه بیشتر كردها می كوشیدند. در دوره صفویه دولت ایران به قسمت وسیعی از كردستان آن روز تسلط داشت كه دامنه های شرقی كوه های زاگرس را در بر می گرفت. با تشكیل سلسله زندیه، برای نخستین بار در تاریخ ایران سلسله ای كردنژاد به سلطنت رسید. در اواخر سلسله زندیه نیز طایفه دنبلی كه یكی از طوایف بزرگ كرد بود، قسمتی از آذربایجان غربی را در تصرف داشتند و مركز حكومت و قدرت آنها شهر خوی بود. در قرن نوزدهم میلادی بارها كردها در خاك عثمانی میل باطنی خود را برای رسیدن به استقلال و تشكیل دولتی كردزبان ظاهر كردند. در سال 1878 میلادی، شیخ عبیدالله نقشبندی به فكر تأسیس كردستان مستقل تحت حمایت دولت عثمانی افتاد. در سال 1880 میلادی طرفداران وی، اطراف ارومیه، ساوجبلاغ، مراغه و میاندوآب را به تصرف خود درآوردند و سپاهیان ایران به زحمت توانستند این آشوب را دفع كنند. در سال 1946 میلادی، قاضی محمد، همزمان با حضور قوای متفقین در ایران و حمایت دولت روسیه شوروی از او، جمهوری خلق كردستان را كه مركز آن مهاباد بود، تشكیل داد. پس از تخلیه كامل ایران از قوای متفقین و اعزام ارتش دولت مركزی به نواحی آذربایجان و كردستان، این شورش و جمهوری ناشی از آن نیز از هم متلاشی گردید.

طبیعت زیبا و دیدنی استان کردستان؛ عکس از علی مجدفر

آب و هوای استان در ناحیه شمالی؛ آب و هوای نسبتا سرد و در نواحی جنوبی معتدل كوهستانی است و دارای فلات های مرتفع و خشك و دشت های حاصلخیز؛ مانند دشت مریوان، دشت اوباتو، دشت ئیلاق یا دهگلان، دشت قروه و دشت كامیارن است. كردستان‌ تحت‌ دو عامل‌ بارز خشكی‌ تابستان‌ و سرمای‌ زمستان‌ كوهستان‌ها قرار دارد. بخش‌ وسیعی‌ از استان‌ در شرایط‌ آب‌ و هوای‌ كوهستانی‌ سرد و مدیترانه‌ای‌ با باران‌ بهاره‌ قرار دارد. آب‌ و هوای‌ كردستان‌ در تجزیه‌ خاك‌، رویش‌ گیاه‌، گسترش‌ علف‌زار، شرایط‌ مساعد توسعه‌ دیم‌زار، مناطق‌ و معیشت‌ شبانی‌ و گله‌داری‌ و گسترش‌ جنگل‌ و باغ‌داری‌ نقشی‌ تعیین‌ كننده‌ دارد. میزان‌ بارندگی‌ در استان‌ كردستان‌ از غرب‌ به‌ شرق‌ كاهش‌ می‌یابد. دلیل‌ این‌ امر وجود دیواره‌ كوهستانی‌ ناحیه‌ است‌ كه‌ از نفوذ جریان‌هایی‌ كه‌ از غرب‌ به‌ فلات‌ وارد می‌شود جلوگیری‌ می‌كند.

منابع:
anobanini
اداره میراث فرهنگی استان کردستان

قروه

قروه‌ یكی‌ از شهرستان‌های‌ استان‌ كردستان‌ است‌ كه‌ از شمال‌ به‌ شهرستان‌ بیجار، از شرق‌ و جنوبی‌ شرقی‌ به‌ شهرستان‌ همدان،‌ از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ سقز و از غرب‌ به‌ شهرستان‌ سنندج‌ محدود است‌. شهر قروه‌، مركز این‌ شهرستان‌، در فاصله‌ 87 كیلومتری‌ شمال‌ سنندج‌ و در مسیر همدان-سنندج‌ قرار گرفته‌ است‌. عوامل‌ موثر در پیدایش‌ این‌ شهر، چشمه‌ جوشان‌ در شمال‌ آن‌، رودهای‌ متعدد و دشت‌ حاصل‌خیزی‌ است‌ كه‌ تا قرن‌ها موجب‌ حیات‌ آن‌ به‌ صورت‌ آبادی‌ كوچك‌ بود.

ادامه مطلب » قروه

مریوان

مریوان‌ مركز شهرستانی‌ به‌ همین‌ نام‌ است‌ كه‌ از شمال‌ به‌ شهرستان‌ سقز، از شرق‌ و جنوب‌ شرقی‌ به‌ شهرستان‌ سنندج‌، از جنوب‌ به‌ بخش‌ نوسود از شهرستان‌ پاوه‌ و از غرب‌ و شمال‌ غربی‌ به‌ خاك‌ عراق‌ محدود است‌. شهر مریوان‌ در 125 كیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ سنندج‌ قرار دارد. سابقه‌ مریوان‌ به‌ پیش‌ از اسلام‌ باز می‌گردد. با توجه‌ به‌ آثار باستانی‌ موجود، احتمالا در دوره‌ پارت‌ و ساسانی‌ این‌ شهر از نقاط‌ مهم‌ ایران‌ محسوب‌ می‌شده است.

ادامه مطلب » مریوان

کامیاران

كامیاران‌ از شهرستان‌های‌ تازه‌ تاسیس‌ استان‌ كردستان‌ است‌ كه‌ مركز آن‌ شهر كامیاران‌، در فاصله‌ 65 كیلومتری‌ جنوب‌ شهر سنندج‌ واقع‌ است‌. موقعیت‌ مناسب‌ شهر كه‌ در مسیر جاده‌ كاروانی‌ قدیمی‌ شمال‌ غرب‌ به‌ جنوب‌ غربی‌ است‌، موجب‌ رونق‌ و توسعه‌ شهر كامیاران‌ شده‌ است‌. این‌ شهرستان‌ از شمال‌ به‌ شهرستان‌ سنندج‌، از جنوب‌ به‌ كرمانشاه‌، از شرق‌ به‌ سنقر كلیایی‌ و از غرب‌ به‌ پاوه‌ و استان‌ كرمانشاه‌ محدود است‌.

ادامه مطلب » کامیاران

بیجار

شهر بیجار در 140 كیلومتری‌ شمال‌ شرقی‌ سنندج‌ و در مسیر راه‌ آسفالته‌ سنندج- زنجان‌ قرار دارد. شهرستان‌ بیجار به‌ جز مركز آن‌، دارای‌ شهرهای‌ یاسوكند و بابارشانی‌ است‌. درباره‌ وجه‌ تسمیه‌ بیجار اطلاعات‌ دقیق‌ و مشخصی‌ وجود ندارد، ولی‌ آنچه‌ مسلم‌ است‌ این‌ واژه‌ از ریشه‌ پهلوی‌ است‌. گروهی‌ معتقند كه‌ واژه‌ "بیدزار" بوده‌، یعنی‌ محلی‌ كه‌ درختان‌ بید فروان‌ دارد و چون‌ در زبان‌ كردی‌ به‌ جای‌ "زار" "جار" گفته‌ می‌ شود، "بیدجار" و "بیجار" نام‌ گرفته‌ است‌.

ادامه مطلب » بیجار

بانه

مركز شهرستان‌ بانه‌ در فاصله‌ 270 كیلومتری‌ شمال‌ غربی سنندج‌، در ابتدای‌ راه‌ آسفالت‌ بانه-مهاباد قرار گرفته‌ است‌. شهرستان‌ بانه‌ دارای‌ چهار شهر بانه‌، آرمرده‌، بوئین و كانی‌ سور است‌. تا اواسط‌ قرن‌ سیزدهم‌ ه. ق.‌ نام‌ اصلی‌ شهر بانه‌ "به‌ روژ" به‌ معنی‌ آفتاب‌گیر بود و اسنادی‌ هم‌ موجود است‌ كه‌ در همه‌ آنها، مركز قصبه‌ "به‌روژ" نامیده‌ شده‌ است‌. وجه‌ تسمیه‌ بانه‌ را از كلمه‌ كردی‌ "بان" به‌ معنی‌ "بالا" و "پشت‌ بام‌"، به‌ دلیل‌ وجود ارتفاعات‌ این‌ ناحیه‌ و خود شهر بانه‌ می‌دانند.

ادامه مطلب » بانه

دیواندره

شهرستان‌ دیواندره‌ از شمال‌ به‌ شهرستان‌ تكاب‌، از شرق‌ به‌ بیجار، از جنوب‌ به‌ سنندج‌، از غرب‌ به‌ سقز و از جنوب‌ غربی‌ به‌ بخش‌ سرشیو شهرستان‌ مریوان‌ محدود می‌شود. شهر دیواندره‌ مركز این شهرستان‌ در فاصله‌ 99 كیلومتری‌ شمال‌ سنندج‌ و در مسیر جاده‌ آسفالت‌ سنندج-سقز قرار دارد. وجه‌ تسمیه‌ دیواندره‌ به‌ دو كلمه‌ "دیوان" و "دره" باز می‌گردد. "دیوان"‌ محلی‌ است‌ كه‌ مجریان‌ قانون‌ در آنجا سكونت‌ دارند كه‌ عدلیه‌ نیز نامیده‌ می‌ شود و دیواندره‌ كه‌ در میان‌ "دره" و "كوه" واقع‌ شده‌ در قدیم‌ مقر حكومت‌ و جایگاه‌ قانون‌ و عدالت‌ بوده است.

ادامه مطلب » دیواندره

سقز

شهر سقز مركز شهرستانی‌ به‌ همین‌ نام‌ از استان‌ كردستان‌ است‌ كه‌ از شمال‌ به‌ شهرستان‌های‌ مهاباد و مراغه‌ از آذربایجان غربی و شرقی‌، از شرق‌ به‌ شهرستان‌ دیواندره‌ و از غرب‌ به‌ بانه‌ محدود است‌. سقز در سرزمین‌ اقوام‌ مانایی-مادی‌، بر سر راه‌ كاروانی‌ همدان‌ به‌ آذربایجان‌ و دیاربكر و همچنین راه موصل‌ به‌ زنجان‌ و قزوین‌ و ری‌ قرار داشت‌ و به‌ دلیل موقعیت‌ چهار راهی‌، از مراكز مواصلاتی‌ دنیای‌ قدیم‌ بود.

ادامه مطلب » سقز

سنندج

مركز استان كردستان شهر سنندج است كه در فاصله 520 كیلومتری غرب تهران قرار دارد. بنیاد جدید این شهر در سال 1046 هجری قمری توسط سلیمان خان اردلان پایه گذاری شد. وجه‌ تسمیه‌ شهر سنندج‌ (سنه‌ یا سنه‌ دژ) كه‌ از شهرهای‌ كهن‌ و مقدس‌ است‌ به‌ آیین‌ مهر و زردشت‌ در این‌ بخش‌ ایران‌ باز می‌گردد. ارتباط‌ این‌ شهر و نواحی‌ مجاور آن‌ با اساطیر پهلوانی‌ آریایی‌ از اهمیت‌ و قدمت‌ این‌ شهر حكایت‌ می‌كند.

ادامه مطلب » سنندج